Democritus

Democritus van Abdera Grieks filosoof. Waarschijnlijk de bedenker van de atoomtheorie. Afkomstig uit Thracië. Leeft van ongeveer 460 v. Chr. tot 370 v. Chr.   Democritus reist veel. Hij komt zo een aantal jaren in Egypte terecht, waar hij zich de wetenschap der...

Judeofobie

Angst (vrees, bang zijn) voor alles wat joods is. Bijzondere vorm van xenofobie (de angst voor vreemdelingen). Vorm van afkeer van joden of jodenhaat waarbij racistische en/of theologische elementen van het moderne antisemitisme ontbreken.   Leon Pinsker...

Dar al-Harb

‘Huis van de oorlog’.   De fundamentalistische islamitische traditie verdeelt de wereld in twee kampen: Dar al-Islam en Dar al-Harb. Dit zijn het ‘huis van de islam’ en het ‘huis van de oorlog’. Met het huis van de oorlog wordt dat deel van de wereld bedoeld waar...

Kosjer (of: Kosher)

Term die binnen de binnen de Joodse religieuze traditie gebruikt wordt om goedgekeurd voedsel als ‘rein’ en eetbaar aan te merken. Het christendom hecht er geen waarde aan. De islam neemt de bijbelse opdracht over, zij het in aangepaste vorm.   (Ned....

God en communicatie

Hoe spreekt God met de mensen? Soms via engelen, soms via profeten. Een enkele keer rechtstreeks. Miljoenen mensen geloven dat de teksten van de heilige boeken rechtstreeks van God afkomstig zijn. Meestal worden boodschappen van God aan mensen overgebracht via...

Egypte in Bijbel en Koran

-1800 In oude tijden buurland van Israël. En, zo blijkt uit spannende bijbelverhalen, vijand. Sinds 1948 opnieuw buur. Drie oorlogen verder voorkomt een vredesverdrag (1979) openlijke vijandelijkheden. Maar voor bijbelmensen opnieuw onveilig.   In de Hebreeuwse...

Ramadan

Vastentijd voor moslims. Eén van de vijf plichten van de islam. Overdag niets. Na zonsondergang uitbundige maaltijden.   Moslims vieren de Ramadan in de negende maand van het islamitische maanjaar. Het feest geldt niet voor kinderen, zieken en zwangere...

Zina

Overspel, ontucht, vreemdgaan. Islamitische term voor elke vorm van seksuele gemeenschap buiten het huwelijk. Met een bijbehorende strenge straf.   Zina is in de islam de op één na grootste zonde. Alleen shirk (d.w.z. iets of iemand toevoegen aan Allah; het...

Hemelvaartsdag

Feest- en vrije dag, midden in de week. Wordt gevierd in christendom en islam.   Christenen vieren op die dag de hemelvaart van Jezus Christus: http://www.hemelvaartsdag.nl/. Hemelvaartsdag valt altijd op een donderdag, veertig dagen na Pasen en tien dagen vóór...

Salaat

Een van de vijf zuilen van de islam. Het houden van de vijf dagelijkse rituele gebeden, met inachtneming van de kibla, de juiste gebedsrichting. Geldt voor mannen en vrouwen.   · Of: Salãh, Salat. Ritueel gebed. De gebeden zijn de grondbeginselen om het kwade te...

Jodendom

Het zowel religieuze als nationale erfgoed van de joden. Circa 2.500 jaar geleden ontstaan in een nomadenvolk. Midden tussen de Egyptische, Semitische en Soemerische volkeren.   Twee betekenissen Het woord heeft twee betekenissen. Het wordt gebruikt als...

Leopold Gleim

Hoofd van de Poolse Gestapo tijdens de Tweede Wereldoorlog.   Gleim houdt zich bezig met de ‘Judenfrage’ (de ‘Joodse kwestie’) in Polen en is verantwoordelijk voor de moord op veel Joden. Na de oorlog wordt Gleim, zelf niet aanwezig bij...

Gabriël

Aartsengel. Boodschapper van God. Verschijnt in de Hebreeuwse Bijbel aan Daniël en in de christelijke aan Zacharias en Maria. Volgens de islamitische traditie heeft hij Mohammed de Koran gedicteerd.   Gabriël ((of: Gavri’el (Hebr.), Gabrielus (Lat.), Jibrĩl,...

Berbers

Oorspronkelijke bewoners van Noord-Afrika.   De naam komt van het woord barbarus, dat vreemd of onbeschaafd betekent. De Romeinen noemden het volk in het noorden van Afrika zo. Berbers worden ook Imazighen genoemd, dat ‘vrije mensen’ betekent. Het volk wordt...

Hadieth (of: Hadith, Hadiths)

Verzameling verhalen over opmerkingen en handelingen van de grote profeet van de islam, Mohammed, over allerlei geloofs- en gedragskwesties.   De Hadith (Arab: mv: ahadith) bevatten na de Koran de belangrijkste (heilige) teksten van de islam. De Soenna is ervan...

Boeddhisme

-600 Aziatische religie. Ontstaan in India, in de 6e eeuw v. Chr. Geldt als meest vreedzame onder de godsdiensten en telt vandaag rond de vierhonderd miljoen volgelingen.   Het boeddhisme wordt beschouwd als één van de vijf wereldgodsdiensten. Daaronder vallen...

Ismaël

Zoon van Abraham en Hagar. Wordt in het eerste bijbelboek (Genesis) beschreven. Heeft God het verbond ook met hem gesloten?   Sarai, de hoofdvrouw van Abraham, wil volgens het bijbelverhaal maar niet zwanger worden. Hagar, Abrahams slavin of bijvrouw, wordt wél...

Kalifaat

Arabisch-islamitische regeringsvorm. Volgens fundamentalistische moslims te verkiezen boven de democratie.   Afgeleid van het Arabische woord chalifa (khalifa): opvolger, plaatsvervanger. Aan het hoofd ervan staat de kalief. Hij wordt beschouwd als opvolger van...

Hudna

Oude Arabische stamgewoonte en term, die staakt-het-vuren of rust en kalmte betekent. Hudna is de naam voor de eerste stap in een verzoeningsproces en stamt uit de tijd van voor de islam.   De term komt in 2001 en 2003 in het nieuws. Het gaat om een voorgenomen...

Bernhard Bender

Tijdens de Tweede Wereldoorlog de rechterhand van Himmler. Evenals vele andere voormalige nazi´s vindt hij na de oorlog met behulp van het Odessa-netwerk een nieuw onderkomen in Egypte. Hij neemt de nieuwe naam Ibn Salem aan en krijgt een functie als kolonel binnen...

Mohámmed

Grondlegger van de islam. (570-632 na Chr.) Stichter en Grote Profeet van de islam.   Profetische opdracht Mohammed is de zoon van een koopman. Hij is geboren in Mekka in 570 n. Chr. In 576 overlijdt zijn moeder. Hij ontwikkelt zich tot profeet, met als opdracht...

Allah

Arabische naam voor de godheid die moslims aanbidden. Over de vraag of joden, christenen en moslims dezelfde God aanbidden is veel verschil van mening. Vooral christelijke bronnen wijzen op grote verschillen.     Allah is de algemene aanduiding voor de God...

Socialisme

Sociaal, politiek en economisch systeem. Gebaseerd op het principe dat alle mensen gelijk zijn en dezelfde kansen hebben. Socialisme houdt in dat productiemiddelen ook gelijk onder de mensen verdeeld moeten worden. Dit betekent dat de bestaande eigendomsverhoudingen...

Christenen

Volgelingen van Jezus Christus. De naam christenen wordt voor het eerst gegeven in Antiochië (Handelingen 11:26). Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek is van de Nederlanders van 18 jaar en ouder circa 60% kerkelijk en 21% kerks. De cijfers zijn als volgt...

Izaäk

Izaäk Tweede aartsvader. Zoon van aartsvader Abraham en zijn vrouw Sara. Vader van Ezau en Jakob. Bijna dodelijk slachtoffer van een geloofstest.     (of: Izak, Izaak, Isaac (E.), Yitzchak, Jitschak (Hebr.), Ishâq (Arab.) Aartsvader Abraham en zijn vrouw...

Profeten

Sprekers voor God. Waarschuwen als God boos is op Zijn volk Israël. Of op andere volken.   Jodendom In de context van de Bijbel gaat het om een reeks boeken waarin Israëlitische profeten optreden als woordvoerder voor de God van Israël. Ze waarschuwen voor rampen...

Koeraisjieten

Koeraisjieten De grote profeet van de islam, Mohammed, zou een afstammeling zijn van deze Arabische clan. De stam zou vernoemd zijn naar de haaien in de wateren die het Arabisch schiereiland omsluiten.   Economisch belang Vanaf het einde van de vierde eeuw...

De rechtvaardige oorlog in historisch perspectief

De rechtvaardige oorlog in historisch perspectief. De ontwikkeling van concept en praktijk. Auteur: Jan Hoffenaar   De term ‘rechtvaardige oorlog’ roept dikwijls gemengde reacties op. ‘Rechtvaardig’ en ‘oorlog’ zijn woorden die wij in onze tijd niet meer...

Medina

Heilige stad van de moslims. Islamitische heilige stad in Saoedi-Arabië. Bedevaartsoord voor moslims. Verboden voor niet-moslims. In de tijd van Mohammed was de stad bekend onder de naam Jatrib (of: Yatrib, Yathrib). Nadat Mohammed uit Mekka naar Jathrib was...

Messias

Verlosser. De term is afgeleid van het Hebreeuwse masjiach en betekent letterlijk gezalfde. Volgens de christenen is de Messias al verschenen – in de persoon van Jezus. In het jodendom en een deel van de islam wordt hij nog verwacht.   In de Hebreeuwse...

Kaaba

Eeuwenoud stenen gebouw in de grote moskee van de heilige stad Mekka. Belangrijkste heiligdom van de islam. Bevat steen uit de hemel. Jaarlijks voorwerp van aanbidding door honderdduizenden pelgrims.   Letterlijk woordbetekenis: “kubus”. De Kaaba is een bouwwerk...

Tsjetsjenië

onafhankelijkheidsstrijd; van 1991 tot vandaag   Inzet van het confict en betrokken partijen In Tsjetsjenië strijden islamitische rebellen voor de onafhankelijkheid van de voormalige Sovjet-deelstaat. De Russen zijn echter niet bereid het land die...

Iran

Moderne benaming voor de Islamitische Republiek Perzië.   Oppervlakte 1.648.000 km2 = 47 x Nederland. Aantal inwoners: 69 miljoen. Hoofdstad: Teheran (1996: 6,7 miljoen inwoners). Staatshoofd: van 3 augustus 1997 tot juni 2005 de gematigde Mohammed Khatami....

Afghanistan (westerse bezetting)

Islamitische staat in Zuid-Azië. Grenst aan Pakistan, Iran, China, Oezbekistan, Tadzjikistan en Turkmenistan. Onder bezetting van buitenlandse mogendheden: eerst de Russen, daarna het Westen.   Tot de islam in de zevende eeuw naar het land kwam, was Afghanistan...

Pelgrimstocht

De pelgrimsreis (of pelgrimage) in de Abrahamitische of openbaringsgodsdiensten   1. Jodendom (circa 500 v. Chr. tot nu) De pelgrimage (of bedevaart) als geloofsplicht of hemelse opdracht is in de Joodse religie niet bekend. Toch zien veel Joden uit de diaspora...

Monotheïsme

De godsdienstvorm monotheïsme heeft als kenmerk dat slechts één god wordt aanbeden. Tegenhanger is het polytheïsme, waarbinnen altijd sprake is van meerdere goden. Monotheïsme is niet hetzelfde als monolatrie. Daarbij is sprake van meerdere goden, maar men aanbidt er...

Besnijdenis

Chirurgische ingreep waarbij de voorhuid van de penis, die de eikel bedekt, verwijderd wordt. De medische term ervoor is circumcisie. Werd al in de antieke oudheid toegepast – als verbondsteken.   Oorsprong Besnijdenis vindt plaats binnen bepaalde religies...

Arabische wereld

Het Arabische volk. De Arabische landen. Noord-Afrika en het Arabisch schiereiland, tussen Afrika en Azië, links begrensd door de Rode Zee, rechts door de Perzische Golf en in het Noorden door Turkije. · De regio wordt ook wel aangeduid als de Levant, het...

Islam

Islam  Het geloof van de moslims. Ontstaan midden of eind 7e eeuw van onze westerse jaartelling. Basis: de openbaringen van Allah aan de grote profeet Mohámmed. Vastgelegd in een heilig boek: de Koran. Heilige steden: Mekka en Medina , beide in Saoedi-Arabië. Maar ook...

Moslimfundamentalisme (of: moslimextremisme, islamisme)

In ons land veel gebruikte term voor het wellicht correctere islamisme.  Lang niet alle islamitische critici zijn het eens met het geweld dat islamisten (d.w.z. fanatieke religieus-fundamentalistische moslims) propageren om het Westen tot een meer bij de Koran...

Salafisme

Extremistische moslimbeweging. Wordt tot de meest radicale gerekend.   Woordbetekenis De naam komt van het woord Salaf (voorganger), waarmee de volgelingen van de profeet Mohammed bedoeld worden. De stroming wordt ook wel wahhabisme (of: wahabisme, wahabieten,...

Zoroaster (of: Zarathustra, Zaratoestra)

-900 Profeet uit het antieke Midden-Oosten, geboren in Azerbeidjan (in het noorden van Perzië). Stichter van Perzië (het huidige Iran). In het Grieks wordt hij Zoroaster genoemd. Het is onduidelijk wanneer de profeet geleefd heeft. De schattingen lopen uiteen van de...

Jeruzalem

Al meer dan 100 jaar conflictbron tussen (Palestijnse) Arabieren en Joden. Hoofdstad van de Joodse koninkrijken in de Bijbelse periode (rond 1000 v. Chr.). Daarmee ruim 3000 jaar de heilige hoofdstad van het jodendom. Ook christenen (vanaf kruisiging en hemelvaart van...

Nostra Aetate

  Op 28 oktober 1965 publiceerde het Tweede Vaticaans Concilie (paus Paulus VI) een opzienbarend document. Titel: Nostra Aetate. Het legt de nieuwe houding van de Kerk tegenover andere godsdiensten vast. Belangrijke stap in de veranderende verhouding tussen...

Varkens en apen

Discriminerende vergelijking van mensen met dieren. Niet alleen in de Koran, maar dagelijkse praktijk. Allah verandert mensen in varkens en apen. In sommige moskeeën wordt gepredikt dat Joden varkens en apen zijn. Christelijk kerkhervormer Maarten Luther noemt Joden...

Kleding en religie

Kleding en religie. Een onderwerp dat steeds vaker in het nieuws opduikt. De laatste jaren is het vooral religieus geinspireerde kledij van  moslima’s die veel stof doet opwaaien. Niet alleen boerka en nikaab, maar ook de boerkini noopt sommige regeringen tot ...

Democide: massamoord op staatsbevel

De term stamt uit het Grieks en betekent letterlijk ‘moord op een volk’. Het verschil met genocide is dat democide niet gericht is op een etnische groepering, maar op bijvoorbeeld politieke groepen. Het woord werd voor het eerst gebruikt door de in 2014 overleden...

Doodstraf door terreur

‘Geradicaliseerde’ burgers matigen zich het recht aan andere burgers de doodstraf te geven. Soms treft het een bekende, soms één of meer willekeurige voorbijgangers, soms specifiek gericht tegen Joodse medeburgers. Moord en doodslag is van alle tijden en...

Democratie

Vorm van staatsinrichting die te vinden is in de moderne westerse wereld. Gebaseerd op de wil van het volk en gelijk- (waardig-) heid. Staat lijnrecht tegenover de dictatuur, waarin de leider en zijn trawanten het voor het zeggen hebben. Of tegenover theocratie, waar...

Migratie

Immigratie, emigratie. Het ene land verlaten en in een ander land opnieuw beginnen. Volksverhuizingen komen in alle eeuwen voor, op kleine of grote schaal en in allerlei varianten. Niet alleen binnen Europa, van Europa naar Amerika en Australië, maar ook – en veel...