Democritus

Democritus van Abdera Grieks filosoof. Waarschijnlijk de bedenker van de atoomtheorie. Afkomstig uit Thracië. Leeft van ongeveer 460 v. Chr. tot 370 v. Chr.   Democritus reist veel. Hij komt zo een aantal jaren in Egypte terecht, waar hij zich de wetenschap der...

Judeofobie

Angst (vrees, bang zijn) voor alles wat joods is. Bijzondere vorm van xenofobie (de angst voor vreemdelingen). Vorm van afkeer van joden of jodenhaat waarbij racistische en/of theologische elementen van het moderne antisemitisme ontbreken.   Leon Pinsker...

Protestantisme

Stroming binnen het christendom. Afsplitsing van de rooms-katholieke kerk.   Verzamelnaam voor bewegingen die zich tijdens de Hervorming (16e eeuw) afzetten tegen de katholieke kerk. Belangrijkste denkers zijn: Luther, Zwingli en Calvijn. Zetten zich vooral af...

Kosjer (of: Kosher)

Term die binnen de binnen de Joodse religieuze traditie gebruikt wordt om goedgekeurd voedsel als ‘rein’ en eetbaar aan te merken. Het christendom hecht er geen waarde aan. De islam neemt de bijbelse opdracht over, zij het in aangepaste vorm.   (Ned....

God en communicatie

Hoe spreekt God met de mensen? Soms via engelen, soms via profeten. Een enkele keer rechtstreeks. Miljoenen mensen geloven dat de teksten van de heilige boeken rechtstreeks van God afkomstig zijn. Meestal worden boodschappen van God aan mensen overgebracht via...

Egypte in Bijbel en Koran

-1800 In oude tijden buurland van Israël. En, zo blijkt uit spannende bijbelverhalen, vijand. Sinds 1948 opnieuw buur. Drie oorlogen verder voorkomt een vredesverdrag (1979) openlijke vijandelijkheden. Maar voor bijbelmensen opnieuw onveilig.   In de Hebreeuwse...

Schisma

Scheuring binnen christelijke kerken.   Woordbetekenis Afgeleid van het Griekse woord schizein, dat ‘splitsen’ betekent. Splitsing is het gevolg van onverzoenbare religieuze tegenstellingen. In principe is het christendom tegen scheuringen, omdat met een schisma...

Lenin

Vladimir Ilyich Lenin Eerste premier van de Sovjetunie. Oprichter van het Leninisme (communistische ideologie).   Echte naam: Ulyanov. Geboren op 22 april 1870 in het Russische Simbirsk. Zijn grootvader is een jood die zich bekeert tot het christendom. Maakt op...

Hemelvaartsdag

Feest- en vrije dag, midden in de week. Wordt gevierd in christendom en islam.   Christenen vieren op die dag de hemelvaart van Jezus Christus: http://www.hemelvaartsdag.nl/. Hemelvaartsdag valt altijd op een donderdag, veertig dagen na Pasen en tien dagen vóór...

Jodendom

Het zowel religieuze als nationale erfgoed van de joden. Circa 2.500 jaar geleden ontstaan in een nomadenvolk. Midden tussen de Egyptische, Semitische en Soemerische volkeren.   Twee betekenissen Het woord heeft twee betekenissen. Het wordt gebruikt als...

Gabriël

Aartsengel. Boodschapper van God. Verschijnt in de Hebreeuwse Bijbel aan Daniël en in de christelijke aan Zacharias en Maria. Volgens de islamitische traditie heeft hij Mohammed de Koran gedicteerd.   Gabriël ((of: Gavri’el (Hebr.), Gabrielus (Lat.), Jibrĩl,...

Arianisme

Jezus is niet God maar een op God lijkende mens. Stroming binnen het vroege christendom. Door het bestuur van de Kerk uiteindelijk als ketterij afgewezen. En met harde hand bestreden.   De naam is afgeleid van Arius (256?-336), de voorman van de denkrichting. De...

Boeddhisme

-600 Aziatische religie. Ontstaan in India, in de 6e eeuw v. Chr. Geldt als meest vreedzame onder de godsdiensten en telt vandaag rond de vierhonderd miljoen volgelingen.   Het boeddhisme wordt beschouwd als één van de vijf wereldgodsdiensten. Daaronder vallen...

Rotskoepel (of: Koepel van de rots)

Arab.: Qubbat as-Sachra. Islamitisch heilig gebouw op de berg Moriah ofwel de Tempelberg. Religieus schrijn (dus niet te verwarren met de Al-Aksamoskee, die op hetzelfde terrein staat) met de befaamde met verguld koper beklede koepel (doorsnee ruim 20 meter). Het...

Mohámmed

Grondlegger van de islam. (570-632 na Chr.) Stichter en Grote Profeet van de islam.   Profetische opdracht Mohammed is de zoon van een koopman. Hij is geboren in Mekka in 570 n. Chr. In 576 overlijdt zijn moeder. Hij ontwikkelt zich tot profeet, met als opdracht...

Europa

Belangrijkste veroorzaker van het conflict Israël – Palestina. Eeuwenlang toneel van wrede oorlogen. Bakermat van christendom en antisemitisme. Nu toonbeeld van vrede?   Vooruitgang In discussies over het conflict tussen Israël en zijn Arabische buren wijst...

Maronieten

Volgelingen van Maron, een christelijke Syrische kluizenaar. Uit Aleppo, begin van de 5e eeuw n. Chr.   Scheiding van wegen Ter herinnering aan Maron stichten zijn volgelingen bij Hama aan de rivier de Orontes een klooster: Beth Maron. Door de Arabische...

Germaanse goden

Voordat het christendom zijn intrede deed in het Noordwesten van Europa kenden de volkeren die daar leefden hun eigen religies en mythen. De Germaanse godsdienst was gebaseerd op meerdere goden.   De Germaanse goden kunnen onderverdeeld worden in drie groepen: de...

Profeten

Sprekers voor God. Waarschuwen als God boos is op Zijn volk Israël. Of op andere volken.   Jodendom In de context van de Bijbel gaat het om een reeks boeken waarin Israëlitische profeten optreden als woordvoerder voor de God van Israël. Ze waarschuwen voor rampen...

Bijbel

Heilig boek van joden, christenen. Voor een deel ook van moslims. Oorsprong van het monotheïsme, het geloof in de God van Israël. <Grieks: biblia = boeken, meervoud van biblion (papyrusje, papier, geschrift, boek (-rol). Er zijn verschillen tussen de “joodse” of...

Moskee

Plaats van religieuze samenkomst van moslims. Min of meer vergelijkbaar met de synagoge van de joden en het kerkgebouw van de christenen.     Bijzondere eisen De naam is via het Spaanse mesquita (mezquita) afgeleid van het Arabische masdjid, plek van...

De rechtvaardige oorlog in historisch perspectief

De rechtvaardige oorlog in historisch perspectief. De ontwikkeling van concept en praktijk. Auteur: Jan Hoffenaar   De term ‘rechtvaardige oorlog’ roept dikwijls gemengde reacties op. ‘Rechtvaardig’ en ‘oorlog’ zijn woorden die wij in onze tijd niet meer...

Rozenkruisers

Geheime broederschap. Opgericht aan het eind van de Middeleeuwen. Zou belangrijke symbolen (bewijzen) van het christendom achterhouden. De orde is volgens de meeste bronnen opgericht aan het begin van de vijftiende eeuw door Christian Rosenkreutz (1378-1484). De...

Messias

Verlosser. De term is afgeleid van het Hebreeuwse masjiach en betekent letterlijk gezalfde. Volgens de christenen is de Messias al verschenen – in de persoon van Jezus. In het jodendom en een deel van de islam wordt hij nog verwacht.   In de Hebreeuwse...

Christendom

Grootste godsdienst op aarde. Gebaseerd op de leer van de Jood Jezus Christus. Verder uitgewerkt door de Joden Petrus en Paulus. Ook de evangelieschrijvers Mattheus, Marcus, Lucas en Johannes zijn Joden. Voert niet alleen intern veel strijd, maar zet zich ook af tegen...

Pelgrimstocht

De pelgrimsreis (of pelgrimage) in de Abrahamitische of openbaringsgodsdiensten   1. Jodendom (circa 500 v. Chr. tot nu) De pelgrimage (of bedevaart) als geloofsplicht of hemelse opdracht is in de Joodse religie niet bekend. Toch zien veel Joden uit de diaspora...

Besnijdenis

Chirurgische ingreep waarbij de voorhuid van de penis, die de eikel bedekt, verwijderd wordt. De medische term ervoor is circumcisie. Werd al in de antieke oudheid toegepast – als verbondsteken.   Oorsprong Besnijdenis vindt plaats binnen bepaalde religies...

Romeinse Rijk

Imperium, bestuurd vanuit de stad Rome. Bezet Israël. Verjaagt de Joden uit hun land. Vervolgt eerst de christenen. Verklaart het christendom later tot staatsgodsdienst. Het Romeinse rijk ontstaat ruim vóór het begin van onze jaartelling en valt in 395 uit elkaar....

Arabische wereld

Het Arabische volk. De Arabische landen. Noord-Afrika en het Arabisch schiereiland, tussen Afrika en Azië, links begrensd door de Rode Zee, rechts door de Perzische Golf en in het Noorden door Turkije. · De regio wordt ook wel aangeduid als de Levant, het...

Islam

Islam  Het geloof van de moslims. Ontstaan midden of eind 7e eeuw van onze westerse jaartelling. Basis: de openbaringen van Allah aan de grote profeet Mohámmed. Vastgelegd in een heilig boek: de Koran. Heilige steden: Mekka en Medina , beide in Saoedi-Arabië. Maar ook...

Salafisme

Extremistische moslimbeweging. Wordt tot de meest radicale gerekend.   Woordbetekenis De naam komt van het woord Salaf (voorganger), waarmee de volgelingen van de profeet Mohammed bedoeld worden. De stroming wordt ook wel wahhabisme (of: wahabisme, wahabieten,...

Zoroaster (of: Zarathustra, Zaratoestra)

-900 Profeet uit het antieke Midden-Oosten, geboren in Azerbeidjan (in het noorden van Perzië). Stichter van Perzië (het huidige Iran). In het Grieks wordt hij Zoroaster genoemd. Het is onduidelijk wanneer de profeet geleefd heeft. De schattingen lopen uiteen van de...

Armenië

Land in Klein-Azië. Afstammelingen van de Kaukasusvolkeren. Eerste land dat zich tot het christendom bekeert. In de 20e eeuw slachtoffer van genocide.   700 v. Chr. Indo-Europese bevolkingsgroepen vermengen zich met de bewoners van het gebied ten zuiden van de...

Jeruzalem

Al meer dan 100 jaar conflictbron tussen (Palestijnse) Arabieren en Joden. Hoofdstad van de Joodse koninkrijken in de Bijbelse periode (rond 1000 v. Chr.). Daarmee ruim 3000 jaar de heilige hoofdstad van het jodendom. Ook christenen (vanaf kruisiging en hemelvaart van...

Nostra Aetate

  Op 28 oktober 1965 publiceerde het Tweede Vaticaans Concilie (paus Paulus VI) een opzienbarend document. Titel: Nostra Aetate. Het legt de nieuwe houding van de Kerk tegenover andere godsdiensten vast. Belangrijke stap in de veranderende verhouding tussen...

Straatsburg

Straatsburg, Strassburg, Strasbourg. Stad, nu in Frankrijk, eerder in Duitsland. Vestigingsplaats van verschillende overheidsinstellingen van de Europese Unie. Stad van verzoening en wederzijds begrip. Maar ook toneel van een klassieke uiting van antisemitisme: een...

Druzen

Druzen (of: Droezen) Het woord stamt van het Arabische durzi. De naam is afgeleid van die van de stichter, Muhammad bin Ismail Nashtakin ad-Darazi (†1019). Volk en religieuze sekte, verspreid over Libanon (250.000), Syrië (260.000) en enkele plaatsen in Noord-Israël...

Moriscos

Moslims die zich tot het christendom bekeerd hebben. Vrijwillig of onder dwang. Het woord is afgeleid van het woord moor, waarmee de moslims in Spanje aangeduid werden. Moriscos, dat letterlijk ‘moortjes’ betekent is de naam die de Spanjaarden aan de tot het...

Conversos

Benaming voor joden in Spanje die zich tot het christendom bekeren nadat in 1492 besloten wordt dat ze zich moeten bekeren of het land verlaten. Afgeleid van het Spaans convertir, dat bekeren of veranderen betekent. De naam geldt ook voor Portugese joden die zich...

Granada

Stad in het zuiden van Spanje, Andalusië. Hoofdstad van de gelijknamige provincie. Eeuwenlang van het Islamitische Rijk in Europa.   Granada ligt aan de voet van de Sierra Nevada en telt ruim 230.000 inwoners. In 711 vallen de Moren Spanje binnen. Cordoba wordt...

Marranen

Marranen (enkelvoud marrano, NL: maraan, maranen). Scheldnaam voor joden in Spanje na de Reconquista. Slachtoffers van vervolging en executie. Het woord is afgeleid van het Spaanse woord marrano, dat oorspronkelijk een scheldwoord is. In het Nederlands betekent het...

Pfefferkorn

Reuchlin leest met gespleten tong voor uit de Talmoed. Pfefferkorn stoort hem daarbij met zijn voet. Illustratie met dank overgenomen van www.judengasse.de Johannes (Josef) Pfefferkorn (1469-1523). Tot het christendom bekeerde Jood uit Duitsland. Voormalig slager. ...

Verlichting

(afbeelding: Voltaire: vader van Verlichting én Revolutie) Politiek en filosofisch denkkader dat tussen circa 1650 en 1800 voor omwenteling zorgt. De Westerse Verlichting ontwikkelt zich ongeveer vanaf het midden van de zeventiende eeuw tot aan de Franse Revolutie van...

Revius, Jacobus (1586-1658)

Calvinistisch predikant en roemrucht christelijk dichter. Schrijft gedichten met antisemitische trekjes.  Jacobus Revius wordt in 1586 in Deventer geboren als Jakob Reefsen. Hij groeit op in Amsterdam en studeert in Leiden en Franeker. Later keert hij terug naar zijn...

Johannes

Schrijver van het gelijknamige evangelie. Vierde boek van de christelijke bijbel. Bevat teksten die tot Jodenhaat leiden.    Het evangelie van Johannes, het ‘vierde evangelie’, is vermoedelijk later geschreven dan Mattheüs, Marcus en Lucas. Het wijkt daar in...

Fundamentalisme

  Denk- en gedragswijze. Meestal religieus getint. Geeft toe aan de wens of behoefte, andersdenkenden de eigen wil op te leggen. In die zin het tegenovergestelde van tolerantie.  Terug naar de basis Het verschijnsel is niet, zoals na ‘9/11’ veel wordt gedacht, typisch...

Kruisvaarders

Slag bij Askalon tussen de Saracenen en de kruisvaarders, Jan Luyken Deelnemers aan de kruistochten in de Middeleeuwen. De eerste kruistocht heeft plaats in 1096. Doel van de kruisvaarders is het heilige graf in Jeruzalem te beschermen. Het woord kruisvaarders is...

Reconquista

1492 De christelijke herovering van Spanje op de Moren. Reconquista is het Spaanse woord voor herovering. Ze begint in de elfde eeuw. Delen van Spanje en Portugal werden in de achtste eeuw veroverd door Berberstrijders uit Noord-Afrika. Of ze moslim waren is niet...

Kruistochten

Urbanus II roept op tot de eerste kruistocht ‘Heilige oorlog’ van het Europese christendom. Doel: heilige schatten in Palestina redden. Gericht tegen islam en jodendom (1096-1272). In de zevende eeuw veroverde het Islamitische Rijk het Middellandse Zee-gebied. In het...

Jihad

Heilige Oorlog.  Begrip binnen de islam, met diverse betekenissen.  Deels een gevecht tegen jezelf.  Deels een gevecht tegen ketters en andersgelovigen. Ook: jih¨¡d, dzihad, dzjihaad. <Arabisch, afgeleid van jahada: streven, uiterste poging. De Jihad wordt wel de...