De rechtvaardige oorlog in historisch perspectief. De ontwikkeling van concept en praktijk.

Auteur: Jan Hoffenaar

 

De term ‘rechtvaardige oorlog’ roept dikwijls gemengde reacties op. ‘Rechtvaardig’ en ‘oorlog’ zijn woorden die wij in onze tijd niet meer gemakkelijk met elkaar in verband brengen. Wapengeweld brengt toch alleen maar ellende met zich mee? Degenen die iets meer notie van het concept hebben, reageren vooral cynisch: het zijn allemaal mooie woorden, waarmee de partijen hun werkelijke motieven en doeleinden verhullen en vergoelijken. Een enkeling herinnert ons aan een uitspraak van Karl von Clausewitz: “De agressor is altijd vredelievend: hij wil ons land het liefst zonder tegenstand innemen.”

Hoewel ik het cynisme begrijp, deel ik het niet. Gewapende conflicten zijn inherent aan het menselijk samenleven gebleken. Of wij nu willen of niet, we moeten er iets van vinden. Michael Walzer, de dean van de hedendaagse theoretici over de rechtvaardige oorlog, spreekt in dit verband over “the moral reality of war”. Daarom moeten we ons blijvend bezinnen over de morele kant van wapengeweld, ook al kan dat tot grote teleurstellingen leiden. De cynicus plaatst zichzelf comfortabel aan de zijlijn. Hoe vaak hij ook zijn opvatting bevestigd zal zien, hij ontloopt zijn verantwoordelijkheid.

Verschillende visies

In de loop der tijd zijn er zeer verschillende visies op het verschijnsel oorlog geweest. Dit hing samen met hoe men aankeek tegen de intrinsieke, natuurlijke staat van de wereldgemeenschap. Is zij ‘van nature’ vreedzaam of oorlogzuchtig? Is zij een afspiegeling van een hogere wereld of niet? De traditie van de rechtvaardige oorlog had en heeft enkele geduchte concurrenten. Meestal worden in dit verband het pacifisme en het realisme genoemd.

Christenpacifisten (er bestaan meer pacifistische stromingen) keuren a priori iedere vorm van geweldgebruik af en treden daarmee in de voetsporen van Jezus van Nazareth, die onder meer heeft gezegd: “Breng uw zwaard weder op zijn plaats, want allen, die naar het zwaard grijpen, zullen door het zwaard omkomen”; en: “Maar Ik zeg u, de boze niet te weerstaan, doch wie u een slag geeft op de rechterwang, keer hem ook de andere toe”; en: “Hebt uw vijanden lief en bidt voor wie u vervolgen”.1 Maar, zo wordt hun tegengeworpen, kan de Bergrede de leidraad vormen voor het staatsbestuur?

Realisten staan zeer sceptisch tegenover morele concepten. Zij beschouwen de internationale arena, door het ontbreken van een overkoepelend soeverein gezag, als een anarchie, waarin macht voor recht gaat en alles draait om de verdediging van de nationale belangen, zo nodig met gewelddadige middelen. Tot deze traditie worden gerekend bekende namen als Thucydides, Nicolò Machiavelli, Thomas Hobbes, Hans Morgenthau, George Kennan, Henry Kissinger en Kenneth Waltz. Typerend voor dit ‘realistische’ denken zijn de volgende woorden van George Kennan (1948): “Wij [de Verenigde Staten] hebben ongeveer 50 procent van de rijkdommen in de wereld, maar slechts 6,3 procent van haar bevolking. […]. Onze werkelijke taak in het komende tijdperk is om een netwerk van betrekkingen op te bouwen dat ons in staat stelt deze positie van ongelijkheid te handhaven. […] We moeten ophouden te spreken over vage en […] imaginaire doelstellingen als mensenrechten, het verhogen van de levensstandaard en democratisering. […] Hoe minder we […] worden gehinderd door idealistische slogans, des te beter het is.”

Een stroming die in het debat over oorlog en vrede tegenwoordig bijna verdwenen lijkt, is die van de oorlogsverheerlijking. Deze lange traditie had vooral aan het eind van de 19e eeuw en aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog veel aanhang, maar zeker ook daarna. De oorlog als de “supreme test of man”, de oorlog als zuiveraar van de decadente, zelfgenoegzame samenleving, de oorlog als moment waarin de staat zichzelf volledig kan verwezenlijken (“Die kriegführende Staat ist der Staat in der höchsten Aktualiteit seines Daseins”), de oorlog als middel van sociaal-darwinistische selectie, de oorlog als “agent of progress” (bijvoorbeeld in de klassenstrijd op weg naar de stichting van de heilstaat op aarde), de oorlog als esthetisch hoogtepunt (“der frische und fröhliche Krieg”), maar ook: de oorlog als uitdrukking van de kosmische strijd. Het zijn allemaal gedachteconstructies die een beroep doen op onderbuikgevoelens die bij ieder mens naar boven kunnen worden gehaald.

Aan velen schatplichtig

De traditie van de rechtvaardige oorlog had en heeft geduchte concurrenten, zoveel is wel duidelijk. De traditie kenmerkt zich door het systematisch doordenken van de voorwaarden waaronder het opnemen van de wapenen gerechtvaardigd is, het zogenoemde ius ad bellum, en van de regels waaraan oorlogvoerenden zich tijdens de strijd moeten houden, het ius in bello. De opvattingen die binnen deze traditie vorm hebben gekregen, zijn nog altijd zeer actueel. Ik wijs hier op het in 2004 in opdracht van de VN-secretaris-generaal opgestelde rapport van het High-Level Panel on Threats, Challenges and Change. De vijf basiscriteria voor het uitoefenen van geweld die in dit rapport worden genoemd, zijn geheel in lijn met het gedachtegoed van de rechtvaardige oorlog.

Dit gedachtegoed heeft in de loop van vele eeuwen vorm gekregen en is aan velen schatplichtig. De Griekse filosoof Aristoteles is, in de 4e eeuw voor Christus, de eerste ons bekende denker die, in zijn Politica, de term ‘rechtvaardige oorlog’ gebruikte. Oorlog achtte hij onder meer gerechtvaardigd tegen niet-Grieken, die in zijn gedachtegang van nature niet tot besturen in staat waren. Hier stuiten wij meteen op een aspect van het rechtvaardige oorlogdenken dat het tot begin 20e eeuw zou kenmerken, namelijk dat het gold binnen de eigen cultuurkring, en dat in contacten met culturen en volken daarbuiten geheel andere – of beter: geen – regels golden. Denk aan de kruistochten, denk aan het moderne imperialisme.

De Romeinse advocaat en wijsgeer Marcus Tullius Cicero, levend in de 1e eeuw v. Chr., ging in zijn De re publica en De officiis uitgebreid in op de iustum bellum, de rechtvaardige oorlog. Hij achtte een oorlog rechtvaardig als deze officieel was verklaard, door de juiste autoriteit én als deze werd gevoerd om zich te wreken of zich te verdedigen. Ook hij beschouwde zijn eigen volk, de Romeinen, als superieur.

De naam die het meest aan de rechtvaardige oorlog wordt gekoppeld is die van de Noord-Afrikaanse kerkvader Augustinus, die leefde in de onstuimige periode rond 400 na Christus. Sinds keizer Constantijn de Grote in 312 n. Chr. het christendom had aanvaard, had de christelijke kerk zich tot steunpilaar van de staat ontwikkeld. In 393 maakte keizer Theodosius het christendom zelfs tot staatsgodsdienst. Toen echter korte tijd later (in 410), na enkele decennia met vele buitenlandse invasies, Rome viel, raakten vele christenen in een diepe geloofscrisis. Augustinus bood hun in deze beroerde situatie een nieuw en hoopvol perspectief. In zijn bekende werk De civitate dei stelde hij de civitas dei (het hemelse rijk), op aarde vertegenwoordigd door de kerk, diametraal tegenover de civitas terrena, die alle heidense aardse rijken omvatte. Een christen was volgens Augustinus burger van beide staten. Hij had, levend in de schaduw van de zondeval, weet van “een andere wereld die lonkt, één zoals hij is bedoeld”, zoals de christelijk ethicus Theo Boer het eens heeft uitgedrukt.3

Binnen dit kader verschafte Augustinus een morele rechtvaardiging voor christenen om, zo nodig, de wapens op te nemen. Voortbordurend op de geschriften van Cicero voegde hij naast de criteria van de juiste autoriteit en de rechtvaardige zaak het criterium van de juiste intentie aan het concept van de iustum bellum toe. Door erop te wijzen dat men slechts uit liefde mocht handelen, bijvoorbeeld om anderen te beschermen, bracht hij het gedachtegoed van de rechtvaardige oorlog in de sfeer van de ethiek. Hij wees er verder op dat alleen Gods oordeel over goed en kwaad absoluut is, en dat de menselijke vermogens slechts relatief zijn. Dit noopt de christen tot grote terughoudendheid in de strijd. In de woorden van de bekendste historicus van de rechtvaardige oorlog, James Turner Johnson: “The Christian warrior must feel a hand on his shoulder and a cautioning voice in his ear, even though he believes he is right to have taken up arms.”4

Na Augustinus duurde het nog enkele eeuwen voordat steppevolken en Noormannen Europa definitief met rust lieten. Het continent viel uiteen in een lappendeken van kleine en grotere rijkjes. Dat gaf de paus de ruimte zijn positie als wegbereider van Gods rijk op aarde te verstevigen. Hij kreeg in zaken van oorlog en vrede het laatste woord. Hij verordonneerde de kruistochten, de heilige oorlogen tegen de islam ter bevrijding van het Heilige Land. De ridders die aan deze wrede, niet aan regels gebonden oorlogen deelnamen, voerden in eigen land meestal slechts kortstondige oorlogjes, op kleine schaal en steeds meer gebonden aan strikte codes.

Ook binnen de kerk trad een zekere verstarring in. Scholastici probeerden een ordening te ontwerpen waarin alles zijn vaste plaats en betekenis kreeg. De meest invloedrijke van hen was Thomas van Aquino, die in de 13e eeuw leefde. Hij bouwde in zijn Summa Theologica voort op de ideeën van onder meer Aristoteles en Augustinus. Hij maakte een onderscheid tussen het “eeuwige recht”, dat ongeveer gelijk staat met de goddelijke rede, het goddelijk recht, dat de mensen door Gods genade wordt geopenbaard, het “natuurrecht”, de reflectie van de goddelijke rede (Gods plan) op aarde, zoals die onder meer tot uiting komt in de zoektocht naar het goede en het vermijden van het kwade, en, ten slotte, het “menselijke recht”, dat uit de rede voortkomt. Binnen dit kader gaf hij de opvattingen van Augustinus een plaats en werkte deze systematisch uit.

Volkenrecht

De grote betekenis van Thomas van Aquino kwam pas in de 16e eeuw, toen zowel katholieken als protestanten naar zijn geschriften grepen om hun positie te bepalen in de inmiddels sterk veranderde wereld. Behalve op de scheuring van de christelijke eenheid doel ik hier op het ontstaan van sterke staten, en de ontdekking en kolonisering van nieuwe werelden. Tevens gaat het hier om het veranderende karakter van de oorlogsvoering door de invoering van nieuwe wapentechnieken, zoals kanonnen en geweren, en de daarmee gepaard gaande opkomst van niet-ridderlijke krijgers en de toename van de dodelijkheid van de oorlog.

Onder invloed van deze ontwikkelingen formuleerden de theoloog-filosofen Franciscus de Victoria en Francisco Suárez enkele aanvullende voorwaarden voor het concept van de rechtvaardige oorlog. Zo moest het kwaad van de oorlog, vooral het verlies aan mensenlevens, in verhouding staan tot het onrecht dat door de oorlog werd afgewend of hersteld. Verder moesten alle vreedzame middelen om het onrecht te voorkomen of te herstellen, zijn uitgeput alvorens de wapens op te nemen. Ten slotte moest de oorlog van tevoren een redelijke kans op succes hebben, zodat het voeren ervan niet voor niets zou zijn.

Aldus waren de beginselen van het ius ad bellum zoals we die vandaag nog kennen, aan het begin van de 17e eeuw vastgelegd. Spoedig verdwenen zij echter naar de achtergrond en werd alle aandacht gericht op het ius in bello. Dit was de periode waarin de soevereiniteit van staten tot ontwikkeling kwam. De ‘ideologische’ basis voor het gedachtegoed van de rechtvaardige oorlog verschoof van het goddelijk recht naar het natuurrecht. Dat laatste ging uit van het idee dat er concepten zijn, inclusief morele richtlijnen voor individueel en sociaal gedrag, die iedereen met gebruik van de rede kan ontdekken en daarom voor iedereen geldig zijn. Het was zo mogelijk soeverein te regeren zonder directe betrokkenheid van de kerk. Het werd algemeen geaccepteerd dat staten het recht hadden de wapens op te nemen om bepaalde concrete doelen te bereiken.

Des te meer aandacht kreeg het ius in bello. Het voeren van een oorlog met militaire professionals was duur en daardoor aan financiële grenzen gebonden. Daarnaast vereiste het optreden met grote groepen een grote mate van discipline, wat ook zijn grenzen stelde. Datzelfde gold voor de toenemende logistieke eisen. Tevens was iedereen erbij gebaat de schade van de oorlog beperkt te houden. Al deze zaken leidden tot de behoefte de oorlogsvoering aan bepaalde regels te binden. Hugo de Groot komt de eer toe deze regels tot één geheel te hebben samengevoegd. In 1625 legde hij in zijn De iure belli ac pacis de basis voor het moderne volkenrecht. De belangrijkste beginselen voor het ius in bello waren ‘discriminatie’, dat wil zeggen het onderscheiden van combattanten en non-combattanten, en proportionaliteit. Het discriminatiebeginsel had zijn wortels rechtstreeks in de Middeleeuwen, en wel in de riddercodes en in de Pax Dei, volgens welke eveneens tegen bepaalde groepen geen geweld mocht worden gebruikt. Vanaf Hugo de Groot was het denken over de rechtvaardige oorlog gedurende ruim tweeënhalve eeuw vooral een aangelegenheid voor juristen.

Totale oorlog

In de tweede helft van de 19e eeuw kwam er verandering in deze relatief stabiele situatie. Dat had te maken met de enorme technologische vernieuwingen in het kielzog van de industriële revolutie, met de vergroting van de legers als gevolg van de invoering van de dienstplicht en, tot slot, met de opkomst van het nationalisme. Een rampzalige mix, zo bleek al spoedig. De internationale afspraken in de vorm van de Conventies van Genève en van Den Haag, over ius in bello-zaken als de behandeling van zieken, gewonden en krijgsgevangenen, moeten worden gezien als een teken dat de oorlog zijn beperkte karakter aan het verliezen was. Oorlogen vonden niet meer uitsluitend op het gevechtsveld plaats. Meer en meer raakte de gehele bevolking erbij betrokken, als opgeroepen dienstplichtige, als arbeider in de fabrieken en, ten slotte, ook als slachtoffer. De scheiding tussen combattanten en non-combattanten vervaagde. Oorlogen gingen om niets minder dan het voortbestaan van de eigen natiestaat. Het werden heilige oorlogen.

De ogen van de wereld gingen open in de Eerste Wereldoorlog, toen het geweld van kanonnen, machinegeweren, gifgas en spoedig ook tanks en vliegtuigen delen van Europa verwoest en verweesd achterlieten. Het ius ad bellum werd opnieuw onderwerp van studie en discussie. Dat gebeurde in versterkte mate na afloop van de Tweede Wereldoorlog, die in zijn gevolgen, zeker ook voor de burgerbevolking, nog vele malen erger was, alle conventies ten spijt. Voor het eerst in de geschiedenis werd het, althans op het geduldige papier van het Handvest van de Verenigde Naties, staten expliciet verboden uit zichzelf een aanvalsoorlog te beginnen. Dat mocht uitsluitend na toestemming van de Veiligheidsraad. De urgentie van dit verbod nam toe met de nucleaire wapenwedloop, die ervoor zorgde dat een oorlog kon uitlopen op de totale vernietiging van de mensheid. Hoe moest een mens zich in deze overweldigende omgeving opstellen?

De Amerikaanse protestantse ethicus Paul Ramsay gaf op deze vraag gedeeltelijk antwoord door te pleiten voor discriminatie (onderscheid) als absoluut beginsel. Dat betekende volgens hem concreet dat de zogenoemde ‘coutervalue strategy’, waarbij de Verenigde Staten en de Sovjetunie elkaars steden ‘onder schot’ hielden, moreel ontoelaatbaar was. De bekendste intellectueel in de traditie van de rechtvaardige oorlog van de laatste decennia is de Amerikaanse politiek-filosoof Michael Walzer.5 Meer dan iemand anders heeft hij het morele element weer teruggebracht op de plaats waar het mijns inziens hoort: in het centrum van de discussie over oorlog en rechtvaardigheid. Naar zijn mening verschaft alleen vijandelijke agressie of (en dat is een belangrijke toevoeging) de onmiddellijke dreiging ervan een staat het recht de wapens op te nemen. Hij relateert de ethische afweging het liefst aan concrete situaties. Daarbij schuwt hij niet zijn hoofd boven het maaiveld uit te steken. Zo verdedigde hij vorig jaar in de Thomas More-lezing aan de Radboud Universiteit Nijmegen niet alleen de stelling dat Israël volledig in zijn recht stond Hezbollah in Libanon aan te vallen (Israël werd immers vanuit Libanon beschoten), maar tevens hield hij niet Israël maar Hezbollah, die zijn raketinstallaties te midden van de burgerbevolking verborgen hield, primair verantwoordelijk voor de burgerdoden bij de Israëlische aanvallen op deze installaties.

De huidige tijd

Dit brengt mij tot enkele opmerkingen over de betekenis van het concept van de rechtvaardige oorlog in de huidige tijd, sinds het einde van de Koude Oorlog en ‘9/11’. Als wij afgaan op de vele publicaties over dit onderwerp in de afgelopen jaren kan zonder meer worden gesteld dat deze betekenis bijzonder groot is. En dat hoeft ons niet te verwonderen. De overzichtelijkheid van de Koude Oorlog is verdwenen en, belangrijker nog, de inzet van het geweldsinstrument is een gecompliceerdere aangelegenheid geworden. Het is niet meer uitsluitend een zaak van staten tegenover staten, of een strijd van een regering tegen een binnenlandse verzetsbeweging. Tegenwoordig moet eveneens het internationale terrorisme een halt worden toegeroepen, en lijkt de ‘responsibility to protect’ de soevereiniteit van staten verder aan te tasten. ‘Human security’ wordt relatief belangrijker ten opzichte van ‘state security’. In deze nieuwe, snel veranderende constellatie dienen de verschillende criteria van zowel het ius ad bellum als het ius in bello steeds per geval opnieuw te worden gewogen.

Daarnaast verdient het nieuwe twijgje aan de stam van de traditie van de rechtvaardige oorlog, het zogenoemde ius post bellum, een serieuze kans om uit te groeien tot een volwaardige tak. Ik doel hier niet in de eerste plaats op de volkenrechtelijke, maar op de ethische kant van de zaak. Onredelijke vredesregelingen hebben, zoals wij allen weten, in het verleden al vaak tot grote narigheid geleid. Tegenwoordig is een militaire interventie meestal gericht op het herstellen of creëren van een duurzame vrede. Dat vergt niet alleen een comprehensive approach of een zogenoemde ‘3 D’-benadering (diplomacy, development en defence), maar ook een gewetensvolle, op de langere termijn georiënteerde afwikkeling van het eventueel forse militaire ingrijpen. Brian Oriend, die zich sterk maakt voor een ius post bellum, noemt de volgende criteria: proportionaliteit; openheid; discriminatie tussen leiders, militairen en burgers; herstel van geschonden rechten; bestraffing van besluitvormers en van oorlogsmisdadigers; en compensatie en rehabilitatie. Hij pleit ervoor de drie onderdelen van het concept van de rechtvaardige oorlog – vóór, tijdens en na afloop van het militaire conflict – van tevoren tezamen te bezien; ze horen bij elkaar.6

Dat lijkt mij een juiste zienswijze. Hoeveel dilemma’s de criteria van de rechtvaardige oorlog ook met zich meebrengen, hoe flexibel ze ook geïnterpreteerd kunnen worden, en hoe gemakkelijk de terminologie van het concept ook werd en wordt misbruikt om volstrekt onrechtvaardig optreden te rechtvaardigen – allemaal dingen waarop ik in dit artikel niet ben ingegaan –, we kunnen niet zonder de traditie van de rechtvaardige oorlog. We zijn immers verplicht ons een moreel oordeel te vormen over de inzet van het militaire geweldsinstrument.


Dr. J. Hoffenaar is Hoofd van de Afdeling Wetenschappelijk Onderzoek van het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) en bijzonder hoogleraar Militaire Geschiedenis aan de Universiteit Utrecht.

Dit artikel is een bewerking van een lezing die hij hield op de conferentie “De rechtvaardige oorlog, toen en nu”, georganiseerd door de Vereniging van Christen-Historici, i.s.m. het Instituut Geschiedenis van de Universiteit Utrecht en het Center for Terrorism and Counterterrorism Studies (Campus Den Haag, Universiteit Leiden), op 9 juni jl. in Utrecht.

Noten

Resp. Matteüs 26:52, 5:39 en 5:44.
Aangehaald in: Cees den Heyer, Een (ge)weldadige God, Studiedag Kerk en Vrede, 2002, op: www.kerkenvrede.nl/oud/studag04.htm.
Th.A. Boer, ‘De rechtvaardige oorlog: zoeken naar de zin van een eeuwenoud concept’, Nederlands Theologisch Tijdschrift, jrg. 67 nr. 2 (april 2003), p. 101.
James T. Johnson, ‘Threats, Value and Defense’, in: Jean Bethke Elshtain (ed.), Just War Theory, Oxford, 1992, p. 60.
Michael Walzer, Just and Unjust Wars: A Moral Argument with Historical Illustrations, New York, 3e dr., 2000.
Brian Oriend, ‘Justice after War’, Ethics & International Affairs, 2004, pp. 43-56.

http://www.atlcom.nl/ap_archive/pdf/AP%202008%20nr.%206/Hoffenaar.pdf

 

Beoordeel dit artikel

Gerelateerde Berichten